Jakie funkcje spełnia prawo karne?

Wydawać by się mogło, że jedyną funkcją prawa karnego jest „straszenie”, a jedynym celem utrzymanie względnego spokoju w państwie. Nic bardziej mylnego! Zobacz koniecznie, jakie funkcje spełnia prawo karne i do czego służy.

Dawno, dawno temu…

…Nikt nie wie dokładnie kiedy (prawdopodobnie już podczas pierwszego dnia pobytu człowieka na Ziemi), ludzie zdecydowali, że za różnego rodzaju straty i krzywdy, których doznali, odpowiadać powinien krzywdziciel (winny, sprawca – jak kto woli, wtedy nie miało to znaczenia). W ten sposób pojawiły się pierwsze niepisane normy prawa karnego, spełniające funkcję sprawiedliwościową (czasami kary skierowane były nie przeciw człowiekowi, ale przeciw naturze, zwierzętom lub rzeczom).

Cały wic polegał na tym, że po stracie np. osoby bliskiej, zamordowanej przez plemiennego współbrata, w grupie zaczynały wzbierać: agresja, strach i frustracja, którym trzeba było dać upust. Było i jest to do dzisiaj instynktowna reakcja człowieka na doznaną krzywdę, której ignorowanie może mieć bardzo negatywne skutki.

W ramach ciekawostki warto wspomnieć, że w społeczeństwach pierwotnych „kara” miała bardzo często charakter nieograniczony. Oznaczało to, że w odwecie za np. zabójstwo, o którym mowa wyżej, można było spodziewać się wybicia np. wszystkich członków rodziny, wstępnych (rodziców) i zstępnych (dzieci).

Rewolucyjne rozwiązania

Rewolucją w kwestii karania był, znany każdemu maturzyście Kodeks Hammurabiego – słynny kazuistyczny zbiór obowiązujących przepisów, zawierający słynne prawo talionu (prawo odwetu)- „Oko za oko, ząb za ząb”, które w dniu dzisiejszym może zdawać się całkowicie sprzeczne z zasadą humanitaryzmu, obowiązującą w prawie karnym, ale wówczas było wielkim cywilizacyjnym krokiem.

Jaki miało sens?

Ograniczało zemstę. Od dnia publikacji Kodeksu Hammurabiego można było zastosować jedynie odwet równomierny doznanej krzywdzie. Biorąc pod uwagę nieograniczaną wcześniej zemstę, był to znaczny (i nieświadomy) krok w kierunku humanitarnej kary, o której człowiek zaczął rozprawiać dopiero kilka tysięcy lat później. Kto by pomyślał! 😉

Ochrona – to podstawa

Kolejną z funkcji, która wykształciła się w dziedzinie prawa karnego, była funkcja ochronna. Polega ona na zabezpieczeniu danych dóbr, które składają się na porządek społeczny (oczywiście ich katalog zmienia się na przestrzeni lat).

Zabezpieczenie dóbr sankcjami karnymi, spowodowało natychmiastowo wykształcenie się innych funkcji prawa karnego, takich jak funkcja odstraszająca i funkcja represyjna. Pierwsza z nich ma na celu zmniejszenie przestępczości przy pomocy spowodowania strachu przed niedogodnościami (kara dekapitacji zdaje się być przykładem szalenie motywującym do dobrego postępowania), a druga – nakłonienie (za pomocą wspomnianych niedogodności – być może mniej drastycznych) do powstrzymania się od dalszego popełniania przestępstw.

Edukacja? To w sumie też podstawa…

Strach przed niemiłymi represjami spowodował, że ludzie byli zainteresowani treścią norm prawa karnego, aby mogli je przyswoić i ich przestrzegać (warto było mieć głowę na karku 😛 ). W ten sposób prawo karne wykształciło również funkcję edukacyjną. Społeczność chciała znać obowiązujące zakazy i nakazy oraz katalog kar.

warto wspomnieć, że…

Prawo karne posiada również funkcję izolacyjną. Dzięki niej, sprawca zostaje oddzielony od społecznej codzienności, dzięki czemu nie ma fizycznej możliwości popełnienia przestępstwa, co czasami jest jedynym skutecznym rozwiązaniem – niestety.

trochę wstecz i współcześnie

Należy zaznaczyć, że wraz z rozwojem humanizmu, człowiek zaczął zastanawiać się nad sensem kary i zauważył, że podczas odbywania kary, skazany powinien otrzymać szansę na powrót do życia w normalnym społeczeństwie – „drugą szansę” (czasami drugą w funkcji wykładniczej). W ten sposób prawo karne uzyskało jeszcze jedną funkcję – resocjalizacyjną. Skazany poprzez wychowanie ma być kształtowany tak, aby w przyszłości umiał powrócić do normalnego życia, szanował prawo i uznane powszechnie normy moralne.

A czy na to jest gwarancja?

Oczywiście, prawo karne pełni współcześnie również funkcję gwarancyjną – przy pomocy przepisów, określa, które czyny zagrożone są odpowiedzialnością karną, a które nie (zasada nullum crimen sine lege). Sprawia to, że nie musimy obawiać się o arbitralność w stosowaniu wobec nas norm prawa karnego.

Na koniec… podsumowanie

Należy zauważyć, że mimo odniesień historycznych, polskie prawo karne spełnia obecnie wszystkie wspomniane wyżej funkcje – odpowiednio dostosowane do panujących czasów.

Zapamiętaj – funkcje prawa karnego:

  1. funkcja sprawiedliwościowa,
  2. funkcja odstraszająca,
  3. funkcja represyjna,
  4. funkcja edukacyjna,
  5. funkcja izolacyjna,
  6. funkcja resocjalizacyjna,
  7. funkcja gwarancyjna.